Tryptyk Daimler (czesc 1)

Gottlieb Daimler i Karl Benz sa nierozerwalnie zwiazani z powstaniem silnika spalinowego i samochodu. W artykule w jednym z wczesniejszych newsletterow omowiono juz Benza, ale Daimler jest z pewnoscia tak samo interesujacy.

Marka Daimler istnieje prawie tak dlugo jak sam samochod. To jest prawdopodobnie powszechnie znane. Byc moze nie wszyscy wiedza, ze Daimler mial rozne odmiany, ktore byly okreslane przez kraj pochodzenia. Byly to Niemcy, Anglia i Austria.

Na poczatku lat 90. XIX wieku Daimler pracowal w niemieckiej firmie Deutz nad silnikiem spalinowym. Gdy zarobil wystarczajaco duzo pieniedzy, by rozpoczac wlasna dzialalnosc, osiedlil sie w Canstatt, gdzie wspolnie z Wilhelmem Maybachem otworzyl warsztat i dalej rozwijal silnik spalinowy. Ostatecznie powstal chlodzony powietrzem jednocylindrowy silnik o mocy okolo 1,5 KM. Daimler zamontowal ten silnik w pojezdzie przypominajacym motocykl. Jak podaja annały, byl to jedyny motocykl, jaki Daimler (i ich tzw. „nachfolger”) kiedykolwiek zbuduja. Ten „Einspur” nazywano takze „Reitwagen”, poniewaz pozycja siedzaca przypominala jezdzca na koniu. W pewnym sensie „Einspur” mial juz nowoczesne cechy, takie jak kola o jednakowej srednicy, obrotowa manetke gazu i elastyczne zawieszenie silnika. Pojazd mial drewniane kola oraz male kolka po bokach, aby zapobiec przewrocenia sie, i jest uwazany za pierwszy na swiecie motocykl z silnikiem benzynowym.

W okolicach Cannstatt przeprowadzano szeroko zakrojone proby z tym pojazdem. Maybach uwazal jednak, ze nalezy zbudowac prawdziwy samochod, i tak tez sie stalo. Powstal czterokolowy pojazd z czterema miejscami siedzacymi, ktory ujrzal swiatlo dzienne i zostal zaprezentowany na Wystawie Swiatowej w Paryzu w 1889 roku, gdzie zainteresowanie bylo ogromne. Samochod mial ramowa konstrukcje z rur oraz stalowe kola z drucianymi szprychami, stad nazwa „Stahlradwagen”. Silnik byl juz wtedy dwucylindrowy, w ukladzie V. Francuscy producenci samochodow Peugeot oraz Panhard & Levassor byli przede wszystkim zainteresowani silnikiem Daimlera i wykorzystali go w swoich pierwszych samochodach, zanim sami zajeli sie rozwojem jednostek napedowych.

Byl to jednak niespokojny okres. Daimler i Maybach odwrocili sie od „swojego” przedsiebiorstwa i poszli wlasna droga. Okres ten jest znany jako okres „Hotel Hermann”, nazwany tak od hotelu, w ktorym panowie sie zatrzymali. W tym czasie Daimler opracowal gaźnik „rozpylaczowy”, ktory pozniej stal sie nastepca tzw. gaźnika powierzchniowego. Spor miedzy panami Daimlerem i Maybachem z jednej strony a fabryka z drugiej zostal zalagodzony i po pewnym czasie obaj wrocili do dawnej firmy. Kreatywnosc nie wygasla i w 1899 roku opracowano czterocylindrowy silnik o mocy az 28 KM, ktory zamontowano w samochodzie kupionym przez Emila Jellinka, biznesmena i jednoczesnie konsula z Nicei. Nazwal on swoj samochod imieniem corki, Mercedes.

Wplyw Jellinka na polityke w Daimlerze byl duzy. Zostal powolany do zarzadu jako komisarz i przyczynil sie do rosnacej sprzedazy marki. W 1902 roku samochody Daimlera otrzymaly nazwe marki Mercedes. Ciezarowki i solidne pojazdy nadal nosily nazwe Daimler.

Kilku czlonkow zarzadu firmy Daimler zalozylo w 1899 roku w Berlinie fabryke samochodow o nazwie M.M.B. Jednak auta produkowane przez te firme nie dorownywaly jakoscia pojazdom „oryginalnej” marki. Po smierci Gottlieba Daimlera w 1902 roku fabryka ta zostala przejeta przez „prawdziwego” Daimlera. Pod nazwa Daimler-Marienfelde (Berlin) lub Milnes-Daimler (w Anglii) zaczeto nastepnie wytwarzac pojazdy uzytkowe. Oprocz „odstepczego” M.M.B. istnialy jednak takze inne fabryki, ktore uzywaly nazwy Daimler dla swoich produktow.

Najbardziej znana jest oczywiscie angielska odmiana, rowniez noszaca nazwe Daimler. W 1893 roku F.R. Simms uzyskal prawa do silnikow Daimlera. W 1896 roku, gdy dolaczyl do przemyslowca H. J. Lawsona, zostaly dostarczone pierwsze samochody. Niektore byly importowane, inne byly w istocie kopiami istniejacych modeli Daimlera. Gottlieb Daimler byl zreszta „directorem” (czlonkiem rady nadzorczej) w tym przedsiebiorstwie.

Fakt, ze ówczesny ksiaze Walii, pozniejszy krol Edward VII, kupil Daimlera, od razu nadal tej marce pewien prestiz. Samochody zostaly wyposazone w chlodnice z zebrowaniem u gory, co przez lata sprawialo, ze marka Daimler byla latwo rozpoznawalna. „Angielski oddzial” poszedl wlasna droga i produkowal auta o jakosci porownywalnej z wyrobami z Niemiec. W latach dwudziestych Daimler wytwarzal model flagowy, Double Six, bardzo duzy samochod z dwunastocylindrowym silnikiem suwakowym. Ten model rowniez zapewnil marce stala klientele z brytyjskiego dworu krolewskiego, z czego Rolls-Royce w tamtym czasie zapewne byl mniej zadowolony.

Zmiany w zarzadzaniu po II wojnie swiatowej doprowadzily do innych spojrzen. Ilustracja tego jest Golden Zebra Daimler, zbudowany na zlecenie Lady Docker. Ten model wykonany ze skory zebry, ktory na London Motor Show wzbudzal duze zainteresowanie, ale nie przyniosl nabywcow na inne modele Daimlera, mozna zreszta zobaczyc w Louwman Museum. Od lat szescdziesiatych ubieglego wieku samochody Jaguar mogly byc oferowane jako Daimler (znak rozpoznawczy: zeberkowana atrapa chlodnicy), lecz obecnie slynna marka Daimler zniknela ze sceny, przynajmniej tymczasowo.

To samo, co wydarzylo sie pod koniec XIX wieku w Anglii, mialo miejsce takze w Austrii. Daimler zalozyl tam spolke corka w Wiener-Neustadt, gdzie poczatkowo planowano produkcje 100 samochodow Daimler. Zaklad ten, takze ze wzgledu na kraj, w ktorym sie znajdowal, otrzymal nazwe Austro-Daimler. W 1906 roku austriacka spolka corka zostala finansowo oddzielona od firmy macierzystej w Cannstatt i zaczela dzialac w duzej mierze samodzielnie. Wkrotce potem zatrudniono utalentowanego inzyniera Ferdinanda Porschego jako projektanta i dyrektora. Jego wplyw szybko stal sie widoczny. Podobnie jak byla firma macierzysta, Austro-Daimler wkroczyl w swiat sportu motorowego. Waznym sukcesem bylo zwyciestwo w wyscigu Prinz Heinrich Fahrt w 1910 roku, ktory Ferdinand Porsche, za kierownica jednego ze swoich pojazdow, wygral.

Austriackie samochody byly ogolnie bardziej sportowe z charakteru niz produkty bylej firmy macierzystej. Pod koniec lat dwudziestych i na poczatku lat trzydziestych Hans Stuck odnosil duze sukcesy za kierownica Austro-Daimlera w wyscigach gorskich.

Ferdinand Porsche w 1923 roku wrocil do Daimlera w Niemczech, ale jego nastepca Rabe kontynuowal jego tradycje w tym sensie, ze Austro-Daimler nadal produkowal samochody wysokiej jakosci. Pod koniec lat dwudziestych nawiazano wspolprace z (dawna) fabryka broni Steyr, ktora zaczela juz produkowac pojazdy, a takze z rowniez austriacka firma Puch. Po drugiej wojnie swiatowej Austro Daimler niemal zupelnie zniknal. Produkowano juz tylko male Fiaty na licencji, ale w latach siedemdziesiatych firma zaprzestala dzialalnosci jako producent samochodow osobowych. Steyr zostal od tego czasu przejety przez kanadyjska firme Magna.

Produkty Gottlieba Daimlera zdazyly juz zapuscic korzenie w trzech krajach, ale wlasny kraj pozostawal oczywiscie wazny. Nazwiska Daimler i Benz, nierozerwalnie zwiazane z narodzinami samochodu, wspolpracowaly od poczatku lat dwudziestych, co ostatecznie doprowadzilo do fuzji, w ktorej nazwa Mercedes byla jeszcze bardziej wyeksponowana. Koncern nazywal sie Daimler Benz, ale wszystkie pojazdy byly okreslane jako Mercedes. Dzieki corke Emila Jellinka.

W czesci 2 opisujemy postepy tej nowej, obecnie bardzo znaczacej marki.

Peter Helbach